Peirce over de wetenschappelijke methode.
Of: De onredelijke houding van de gevestigde wetenschap t.o.v. het paranormale.
Charles Peirce (1839-1914), in "How to make our Ideas clear" 12 (1878) en "Fixation of Belief", in Popular Science Monthly 1 (1878), heeft het over logica en een begrip dat met logica zeer nauw samenhangt, namelijk "reality" (werkelijkheid). Peirce was mathematicus en wetenschapsfilosoof. Hij wordt beschouwd als de grootste denker van de Amerikaanse geschiedenis ooit. De natuurlijke logica begint steevast met een opgave enerzijds, dit is een gegeven of een fenomeen, iets dat zich direct toont; en een gevraagde of gezochte anderzijds, dit is iets dat zich niet toont maar aangetoond moet worden, of bewezen. De klassieke vraagstukkenwiskunde die een toonbeeld van logische methode is, gaat zo te werk. Pas dan, nadat men het werkelijkheidsgetrouwe van de opgave kan vatten, kan men de oplossing, het gevraagde dus aan. Peirce typeert vier methoden. Zij beginnen steeds met wat gegeven en gevraagd is, en reageren daarop met een eigen oplossing.
1. Eigenzinnigheidsmethode - Method of Tenacity
Op een welbepaalde opgave wordt door een bepaald persoon steeds met hetzelfde type van oplossing gereageerd met uitsluiting van iedere aandacht voor een mogelijke andere oplossing. Inzake economie bijvoorbeeld, aldus Peirce, lezen sommige personen enkel die bladen die vrijhandel voorstaan.
Wij kunnen daaraan toevoegen dat wij mensen kennen die, als het over paranormale fenomenen gaat, of esoterie en dergelijke, enkel reageren met: "Dat is niet wetenschappelijk."
2. Rechtzinnigheidsmethode - Method of Authority
Op een welbepaalde opgave wordt in groep, onder leiding van binnen die groep als gezagsvol erkende mensen, met steeds dezelfde oplossing gereageerd met uitsluiting van iedere aandacht voor een mogelijke andere oplossing. Peirce geeft hier als voorbeeld de autoritaire religies.
Wij kunnen daaraan toevoegen dat men op onze universiteit zei, dat astrologie, reïncarnatiegeloof en dergelijke, pseudowetenschappen zijn en dat zelfs homeopathie een pathologische wetenschap is (term afkomstig van J. Langmuir (1881-1957). Op een uiteenzetting over esoterie reageert men in groep met "à bas la calotte".
3. Voorkeursmethode - A priori method
Op een bepaalde opgave wordt "in naam van de (moderne) rede", individueel of in groep gereageerd met hetzelfde type van voorkeur-oplossing, ditmaal echter met oog voor andere mogelijke oplossingen (discussiemethode). Velen, vooral universitair geschoolden, beoefenen deze methode. In tegenstelling tot de twee vorige methoden dulden zij andere meningen, maar drukken toch de voorkeur-oplossing door.
M. Roelants schrijft in een artikel: "In de Marge van de Wetenschap", in het "Tijdschrift voor filosofie" Leuven, maart 1998, dat nieuwe inzichten zelden zonder problemen bij wetenschappers ingang vinden. Vermeld worden, B. Mellintock, B. Belousov, en La Berge. Zij werden om te beginnen afgewezen als te onorthodox; versta hieronder; te strijdig met de heersende of bevoorkeurde mening der onderzoeksgemeenschap. Roelants voegt daaraan toe, dat de reden van die afwijzing is: "te midden van de wildgroei van ware en onware nieuwe denkbeelden moet gevestigde wetenschap wel weerstand bieden om zich niet te verliezen in nutteloos onderzoek."
Onze kritiek hierop
Het kan een geldige reden zijn natuurlijk: nutteloos onderzoek te vermijden. Dit betekent echter dat men niet eens onderzoekt, zoals Galilei die uit afkeer voor sterrenwichelarij niet eens de invloed van de maan, vaststelbaar in de getijden, wou onderzoeken. Akkoord, maar dan mag men ook niet oordelen over de juistheid of onjuistheid van een nieuw denkbeeld. Hier past de beroemde uitspraak van Wittgenstein wonderwel: "Worüber man nicht reden kann, darüber soll man schweigen".
De enige echt wetenschappelijke houding is wat de antieke sceptici heetten "epoché", opschorting van oordeel. Meer nog: of het onderzoek nutteloos is weet men maar door feitelijk onderzoek en niet door simpele afwijzing in naam van de heersende mening. Alleen onderzoek laat toe van nutteloos onderzoek te gewagen.
Het onderscheid tussen de rechtzinnigheidsmethode en de voorkeursmethode is slechts een kwestie van graad. Er is zeer veel dat wij aannemen op basis van getuigenis van anderen zowel in het dagelijkse leven als in de wetenschap. Zie hierover R. van Woudenberg, "Kennis op grond van ervaring en kennis op basis van getuigenis", Tijdschrift voor Filosofie, Leuven, maart, 1996.
Vele rationalisten die in naam van de rede spreken, verwarren de "reine" ("clear ideas" van Peirce) met de hunne op dat ogenblik. Als men paranormale en esoterische fenomenen afwijst, dan is het uiterst vaak, zoals Paul Feyerabend zegt: "in naam van slechte argumenten, maar als rede voorgedragen".
Een gezagsargument
In de "Courrier International" 195 van 28.07.1994 schrijft J. Margolis een artikel "Les savants excommuniés" overgenomen uit "The Sunday Times". Journalisten nemen hierin de fysicus Maddox op de korrel naar aanleiding van een door T. Edwards ontworpen tv-reeks "Heretic" op BBC 2. In deze reeks wordt de vraag opgeworpen: "Hoe behoren geëerbiedigde wetenschappelijke instellingen te reageren wanneer befaamde wetenschappers revolutionaire theorieën verdedigen?". De reeks toont zes "ketters" ("heretics") (waaronder o.a. Pasteur) die een nieuwe waarheid ontdekken die tegen de gevestigde meningen in van het wetenschappelijk milieu indruist en daardoor uit dat milieu gestoten worden.
"Nature" geldt als een gezaghebbend tijdschrift inzake wetenschappen, vooral de natuurkunde. De gewezen hoofdredacteur en leidende figuur hiervan, Maddox, durfde te stellen dat inzake echte wetenschap, er zoals in de kerk indertijd, echte "ketterijen" bestaan die natuurlijk moeten bestreden worden. Hij bespreekt de Britse biochemicus Rupert Sheldrake die in zijn "A new Science of Life" de morfogenetische velden als hypothese voordroeg, maar die volgens Maddox "de wetenschap vervangt door magie". "Zo iets", gaat Maddox verder, "mag met dezelfde termen veroordeeld worden als die van de pausen die Galilei veroordeelden, en wel om dezelfde redenen: het is ketterij.". Ofwel versprak Maddox zich maar gaf hij een aspect van zijn onderbewustzijn bloot, ofwel beseft hij ten volle wat hij zei, nl. dat men in de wetenschap ook het gezagsargument moet hanteren.
De bedoeling van Maddox uitspraak neemt bij goed nadenken elke twijfel weg. Hij gebruikt immers het (bedenkelijke) model van de kerk die op een onwetenschappelijk wijze door gezagsargumenten haar strijd tegen de ketters verantwoordde. Dit model van de wetenschapper Maddox is helemaal in tegenstrijd met de objectieve wetenschappelijke geest.
Argumentum ad Ignorantiam (argumenten uit onwetendheid)
Irving M.Copi, professor aan de universiteit van Hawaiï, behandelt in zijn "Introduction to Logic", New York/London 1972, het argument op grond van onbeslisbaarheid of omstredenheid. Zo bijvoorbeeld : "Indien niemand bewijst dat geesten (zielen van overledenen of engelen), of de onsterfelijke ziel of God en dergelijke niet bestaan, dan bestaan zij.". De denkregel die zich in die redenering afspeelt, luidt: "Indien een bewering niet als onwaar bewezen wordt, dan is zij waar." Deze stelregel zou men dan kunnen toepassen op het esoterisme in het algemeen. Maar het zou dan ook andersom kunnen. "Indien een bewering niet als waar bewezen wordt, dan is zij onwaar." Zo redeneren vaak de tegenstanders van het esoterisme.
Copi geeft zelf in zijn handboek als voorbeeld "psychic phenomena", zoals de telepathie. "Het is verwonderlijk" zegt hij letterlijk, "hoevelen onder de meest verlichte koppen, rationalistisch denkende mensen, tot deze ongeldige redenering neigen." Zo wijzen vele vakwetenschappers immateriële en paranormale fenomenen af enkel op grond van het feit dat de waarheid ervan (volgens hen) een niet uitgemaakte zaak is.
Men kan in dit verband de afwijzing in naam van het bevoorkeurde paradigma bestempelen als een praktisch zoniet een theoretische vorm van negationisme, dat het zonnelicht of wat dat benadert, tracht te loochenen.
4. Wetenschappelijke Methode - Method of Science
Op een welbepaalde opgave wordt individueel of in groep gereageerd met dezelfde welbepaalde oplossing, namelijk toetsing door om het even wie aan gegevens die van onze denkbeelden onafhankelijk zijn.
Met andere woorden Peirce fundeert als scholastisch realist (zo betitelt hij zichzelf) wetenschap op reality, werkelijkheid. Om het met een uitdrukking van Parmenides van Elea (-540) te zeggen: "zijnde (d. i. werkelijkheid) volgens zichzelf" (onderverstaan niet volgens ons). Peirce fundeert dus de wetenschap ontologisch. Hij stelt: "Hoe werkelijk is iets?" (existentie) en "Hoe is iets werkelijk?" (essentie).
Holistisch denken
Holos in het antieke Grieks betekent geheel. Holisme is met het geheel rekening houden. Wie zoals Peirce al wat werkelijk is, als basis van toetsbaarheid van beweringen vooropstelt, houdt rekening met de totaliteit van al wat is. Diachronisch betekent dit: al wat ooit was, nu is en ooit zal zijn.
Het Afbakeningsprobleem
Roelandts heeft het in hierboven vermeld artikel over het demarcatieprobleem dat epistomologen (wetenschapstheoretici) al tientallen jaren trachten definitief opgelost te krijgen. Men wil het object afbakenen waarmee vakwetenschap zich op verantwoordbare wijze bezighoudt.
In dit verband werden K. Popper, Th. Kuhn, J. Lakatos, M. Bunge en P. Feyerabend geschetst.
Het afbakeningscriterium, - dit is het kenmiddel waarmee men een wetenschappelijk domein afbakent - van Peirce is gewoon: "al wat werkelijk is". Dus er is een gegeven en een gevraagde in de werkelijkheid. Na toetsing ermee blijkt of een mening juist is of niet.
Wil men dus paranormale en esoterische werkelijkheden doen blijken als juist zijnde, dan is de methode klaar. Het moet gebeuren door toetsing aan werkelijkheid, onbeïnvloed door eigenzinnige, rechtzinnige of voorkeursgezinde meningen die hoogstens discussiematerie kunnen zijn, ook al geschiedt dit in de marges van de gevestigde wetenschap.
Paranormaal en toch natuurkundig als Fenomeen vaststelbaar
Nemen wij als voorbeeld het werk H. Van Thurston, "Physical Phenomena of Mysticism", London, 1955. Dit werk werd bij het verschijnen door "The Times" als geloofwaardig ingeschat.
Deze jezuiet heeft het over een hele reeks paranormale fenomenen. (Deze zullen besproken worden in het vierde hoofdstuk) Zo heeft hij het over levitatie (opheffing van de zwaartekracht), bilocatie (op meer dan één plaats zijn), stigmatisering (b.v. Padre Pio die elke dag een tas bloed verliest), telekinese (verplaatsen van voorwerpen door geesteskracht), lichtfenomenen (die zich bijvoorbeeld veelvuldig voordeden bij Mathew Manning), en nog vele andere. Deze fenomenen zijn natuurkundig van aard en dus natuurkundig toetsbaar.
Onze reactie hierop. Sceptici en materialisten beginnen met het fenomeen als fenomeen te loochenen: "zoiets kan niet". (al of niet volgens de gevestigde universitaire meningen) Of zij trekken getuigenissen terzake mordicus in twijfel, of stellen onnodige eisen. Aanvaardt men de fenomenen als feiten, dan gaat men reductief te werk. Men zoekt een "natuurlijke" reden die past in de axiomatiek van een of andere vakwetenschap om het buiten- of zelfs bovennatuurlijke dat aan het werk is, te loochenen. Dit is het projecteren van een reden vanuit een werkelijkheid die totaal vreemd is aan het gegeven fenomeen. De genoemde fenomenen beschouwt men ook als "niet de moeite waard", "te marginaal" om zich "niet in nutteloos" onderzoek te verliezen.
Het weze dan zo, maar dan moet die natuurkunde toegeven dat zij niet de gehele natuur bestudeert maar slechts een gedeelte ervan. Dan moeten zij ook hun totalitaire aanspraken opgeven en plaats laten voor andersoortig onderzoek.
Bespreking van dit boek door Corry Geysen
Een rationele zoektocht naar de essentie van het menselijk bestaan.
Dit boek is een warm en geestdriftig pleidooi, in sappige en gemakkelijk lezende spreekstijl,
vermengd met autobiografische anekdotes, ten voordele van een fundamentele menselijke
zingeving. Zo worden paranormale fenomenen, voortbestaan na de dood, bijna-dood-
ervaringen, reïncarnatie, godsbegrip, holisme, esoterie, spiritualiteit, enz.. behandeld.
Niet een opeengestapelde kennis of een afstandelijk begrip van dit alles, maar een doorleefd
inzicht, met een uitgesproken visie. De schrijver is immers zelf paranormaal begaafd, is
spiritueel ingesteld, heeft een levenslange studie gedaan van binnenuit van deze fenomenen en
koppelt dit alles aan een solied en streng logische redenering. De combinatie van al deze
elementen, de veelzijdige benaderingswijzen van het onderwerp en de systematische opbouw
maken van deze uitgave een uniek boek over deze problematiek. Het is een basiswerk met een
ruime en fundamentele visie en dus geen boek naast de zovele andere over deze materie, ook
interresant voor de ruimdenkende atheïst.
Alle grote menselijke aangelegenheden worden grondig behandeld, zoals o.a. het toeval in het
leven, vrije wil, het lijden, de dood, enz... In talrijke bijlages wordt een filosofisch en
wetenschappelijke onderbouw gegeven voor al het onweerlegbare feitenmateriaal. De schrijver
aarzelt niet de irrationele en enggeestige bezwaren door de gevestigde religie, bepaalde
filosofische richtingen en de exacte wetenschap geuit tegen het esoterische denken overtuigend
te weerleggen.
Uiteindelijk iemand die op een gefundeerde wijze durft opkomen tegenover mensen die deze
negatieve uitspraken doen zonder zich de moeite te getroosten zelf het feitenmateriaal grondig
te onderzoeken. Deze pseudo-sceptici lopen goed maar naast de piste, m.a.w. zij weerleggen
een karikatuur maar niet het fenomeen zelf.
Het boek bestrijdt het geestelijk vacuüm waarin velen verkeren en daardoor dikwijls afglijden
naar een inhoudloos materialisme. Geen blindelings geloof maar verantwoord inzicht en
verifieerbare feiten zijn de hoofdingrediënten van dit boek dat een antwoord geeft op het
waarom der dingen, los van iedere religieuze of filosofische richting.
Het boek verschijnt circa eind 2002. Indien u belangstelling hebt kan men zijn adres opgeven bij de auteur. Bij de uitgave van het boek wordt u dan vrijblijvend een folder opgestuurd over het boek. Gaby Spileers, Kon. Fabiolapark, 62, 9820, Merelbeke. tel. 09-230 98 06
